Cây này đã đứng đây trước khi ông nội chú Páo ra đời. Nó đứng đây qua cuộc kháng chiến chống Pháp. Qua chống Mỹ. Qua đổi mới. Qua kinh tế thị trường. Và bây giờ, nó vẫn cho hơn 30 kg búp một năm — không phun, không bón, không can thiệp.
Một cuộc gặp
Tôi đến Suối Giàng lần đầu năm 2019. Chú Páo dẫn tôi lên đỉnh đồi, chỉ vào một cây chè. Cây cao gần 5 mét. Gốc to bằng vòng ôm hai người. Tán xòe rộng như một cây cổ thụ thật sự. Tôi đứng lặng. Trong đầu tôi, cây chè vẫn là cây bụi thấp, hái bằng tay đứng — đây là một loài hoàn toàn khác.
“Đây là Shan Tuyết cổ thụ,” chú Páo nói. “Có cây ở đây hơn 300 năm. Cây này — bà nội ta gọi nó là Bà Trên.” Bà Trên — vì cây đứng cao nhất đồi, như một người phụ nữ già canh giữ vùng đất.
Vì sao cây sống lâu?
Cây Shan Tuyết Suối Giàng mọc ở độ cao 1.400–1.600 mét. Khí hậu lạnh, sương mù bao quanh quanh năm. Đất giàu khoáng, nhưng cây mọc thưa — vì người H’Mông không trồng theo hàng. Họ để cây tự mọc, tự cạnh tranh, tự chọn nơi đứng. Cây nào yếu, chết sớm. Cây nào mạnh, đứng được vài trăm năm.
Đó là một dạng chọn lọc tự nhiên kéo dài hàng thế kỷ. Những cây còn lại đến hôm nay là những cây mạnh nhất — bộ rễ ăn sâu mười mấy mét, hấp thụ khoáng chất tích lũy qua hàng nghìn năm phong hóa đá. Mỗi búp trà từ cây này là cô đặc của một cảnh quan.
“Cây này — bà nội ta gọi nó là Bà Trên.
— Chú Páo, người trông coi vườn chè
Vì sao phải bảo vệ?
Trong 20 năm qua, gần một nửa số cây Shan Tuyết cổ thụ ở Việt Nam đã biến mất. Lý do: được mua đi bán lại với giá cao như đồ cổ — không phải để lấy trà, mà để làm cảnh, làm gỗ. Một cây cổ thụ có thể được bán với giá vài trăm triệu, đến vài tỷ đồng. Người Trung Quốc mua nhiều nhất.
Khi tôi đến Suối Giàng năm 2019, có khoảng 4.000 cây cổ thụ còn lại. Đến 2024, con số ước tính khoảng 2.800. Đây là một cuộc tuyệt chủng cục bộ đang diễn ra trước mắt chúng ta.
Cam kết của Viettea
Chúng tôi không mua cây. Chúng tôi chỉ mua búp. Mỗi năm, chúng tôi trả cho gia đình chú Páo và các hộ tại Pang Cáng một số tiền cho “quyền hái” — đủ để họ giữ cây lại thay vì bán cho thương lái cảnh.
Đây không phải lòng tốt. Đây là phép tính kinh tế: nếu cây mất, dòng Bạch Trà Giàng Cao mất. Cả thương hiệu của chúng tôi gắn với những cây này. Chúng tôi và bà con — cùng phụ thuộc vào việc Bà Trên còn đứng đó năm sau. Năm mười năm sau. Hy vọng, ba trăm năm nữa.
